ഇറാൻ്റെ ചരിത്രം ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനവും സങ്കീർണ്ണവുമായ ഒന്നാണ്. ആയിരക്കണക്കിന് വർഷത്തെ പാരമ്പര്യമുള്ള ഈ രാജ്യത്തിൻ്റെ ചരിത്രത്തെ പ്രധാനമായും താഴെ പറയുന്ന ഘട്ടങ്ങളായി തിരിക്കാം:
1. പ്രാചീന കാലഘട്ടം (BC 3200 – AD 651)
ഇറാനിലെ ആദ്യകാല നാഗരികതകളിൽ ഒന്നാണ് എലാമൈറ്റ് (Elamite) നാഗരികത. തുടർന്ന് വന്ന പ്രധാന സാമ്രാജ്യങ്ങൾ ഇവയാണ്:
- അക്കീമെനിഡ് സാമ്രാജ്യം (Achaemenid Empire): പേർഷ്യൻ ചരിത്രത്തിലെ സുവർണ്ണ കാലഘട്ടമാണിത്. സൈറസ് ദി ഗ്രേറ്റ് (Cyrus the Great) ആണ് ഇത് സ്ഥാപിച്ചത്. അക്കാലത്തെ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമ്രാജ്യമായിരുന്നു ഇത്.
- അലക്സാണ്ടറുടെ അധിനിവേശം: ബി.സി 330-ൽ മഹാനായ അലക്സാണ്ടർ പേർഷ്യ കീഴടക്കി.
- പാർത്തിയൻ, സസാനിഡ് സാമ്രാജ്യങ്ങൾ: അലക്സാണ്ടർക്ക് ശേഷം വന്ന ഈ സാമ്രാജ്യങ്ങൾ റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ പ്രധാന എതിരാളികളായിരുന്നു.
2. ഇസ്ലാമിക കാലഘട്ടം (AD 651 – 19-ാം നൂറ്റാണ്ട്)
ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അറബികൾ പേർഷ്യ കീഴടക്കിയതോടെ സസാനിഡ് സാമ്രാജ്യം തകരുകയും ഇറാൻ ഇസ്ലാം മതത്തിലേക്ക് മാറുകയും ചെയ്തു. എങ്കിലും പേർഷ്യൻ ഭാഷയും കലയും സംസ്കാരവും നിലനിന്നു.
- സഫാവിദ് രാജവംശം (Safavid Dynasty): 1501-ൽ ഷിയാ ഇസ്ലാമിനെ ഇറാന്റെ ഔദ്യോഗിക മതമായി പ്രഖ്യാപിച്ചത് ഇവരാണ്. ആധുനിക ഇറാൻ്റെ രൂപീകരണത്തിൽ ഇവർക്ക് വലിയ പങ്കുണ്ട്.
3. പഹ്‌ലവി രാജവംശം (1925 – 1979)
ഷാ രാജാക്കന്മാരുടെ ഭരണകാലമായിരുന്നു ഇത്. ഇറാനെ പാശ്ചാത്യവൽക്കരിക്കാനും ആധുനികവൽക്കരിക്കാനും ഇവർ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ ഇവരുടെ സ്വേച്ഛാധിപത്യ ഭരണവും അമേരിക്കയുമായുള്ള അമിത അടുപ്പവും ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ പ്രതിഷേധമുണ്ടാക്കി.
4. ഇസ്ലാമിക വിപ്ലവം (1979)
അയത്തുള്ള ഖൊമേനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന വിപ്ലവത്തിലൂടെ ഷാ രാജാവിനെ പുറത്താക്കി. ഇതോടെ ഇറാൻ ഒരു ഇസ്ലാമിക് റിപ്പബ്ലിക് ആയി മാറി.
5. ആധുനിക കാലഘട്ടം
വിപ്ലവത്തിന് ശേഷം ഇറാൻ-ഇറാഖ് യുദ്ധം (1980-88), അമേരിക്കയുമായുള്ള ആണവ കരാർ തർക്കങ്ങൾ, ഉപരോധങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ഇറാൻ കടന്നുപോയി. ഇന്ന് പശ്ചിമേഷ്യയിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ-സൈനിക സ്വാധീനമുള്ള രാജ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഇറാൻ.